Presentatie Azijn brouwen bij wijnmakersgilde Luctor en Fermento

Afgelopen vrijdag 16 juni een presentatie gehouden over azijn maken bij het wijnmakersgilde uit Kapelle. Normaal is azijn voor hen een teken dat het proces mislukt is, maar ik hoop dat ik ze heb kunnen laten zien dat azijn maken net een zelfde ambacht is als wijn maken. En dat zo een mislukt product mogelijk volgende keer met andere ogen bekeken wordt! Azijn maken is immers ook fermenteren, dus pas geheel in hun lijfspreuk “Luctor et fermento”.

Mijn presentatie voor de wijnmakers >>

Vier typen azijn: Wat zijn de verschillen?

Azijn kan op verschillende manieren worden gemaakt. Die verschillende manieren leveren een heel andere azijn op en daarmee gepaard gaand ook een andere smaak.
Sommige azijnen kunnen op meerdere manieren gemaakt worden, maar voor andere is er maar één werkwijze geschikt. In dit stukje zal ik de verschillende mogelijkheden toelichten en aangeven wat de verschillen in smaak opleveren.

Allereerst moet ik even een onduidelijkheid wegwerken die ik zelf geïntroduceerd heb. Azijn wordt in dit stukje eigenlijk voor twee verschillende dingen gebruikt. Azijn is natuurlijk een oplossing met azijnzuur (minimaal 4%). Maar vaak wordt de term azijn ook gebruikt voor een eindproduct, waarin het azijnzuur een belangrijk ingrediënt is of de basis vormt. In dat laatste geval wordt eerst een basisazijn gemaakt (of van elders ingekocht), om dat verder te verwerken tot…. een azijn!

Chemische azijn

Voor de consumptieazijn valt één mogelijkheid al af, omdat deze niet voor consumptie geschikt is: Het chemisch aanmaken van azijn. Door de werkwijze tijdens de aanmaak van deze azijn kunnen er resten chemische stoffen in de azijn aanwezig zijn, die voor de gezondheid een risico opleveren.
Deze zal hier dan ook niet verder behandeld worden.

Voor consumptie geschikte azijn

Dubbel fermenteren, de eerste stap

De azijn die voor consumptie geschikt is wordt op een biologische manier gemaakt. De veelgebruikte term is dubbele fermentatie, ofwel het eerst vergisten van de beschikbare suikers tot alcohol om vervolgens met een tweede fermentatie de alcohol om te zetten naar azijnzuur.
Hieruit volgt dus eigenlijk dat azijn te maken is van alles waar suiker in zit en waar eerst alcohol van gemaakt kan worden. Of dat ook altijd een goede of lekkere alcoholische drank oplevert en of dat dan weer een lekkere azijn wordt is vaak niet op voorhand te zeggen. Een voorbeeld is onze tomatenazijn, die als tomatenwijn niet erg aantrekkelijk is, maar als azijn een bijzonder aromatisch eindproduct oplevert.

De meest basale vorm van azijn komt dan ook van suikermelasse, een afvalproduct uit de suikerindustrie. Vaak ook bekend onder de naam brandewijnazijn, omdat in het geoptimaliseerde fabrieksproces eerst een zo hoog mogelijk alcoholpercentage nagestreefd wordt, om daarna naar een zo hoog mogelijk azijnzuur gehalte door te kunnen gaan. Dat hier niet veel smaak te verwachten is, kun je al aflezen uit de ingrediënten. Hierover meer in mijn blog over natuurazijn.
In veel wijn producerende landen zie je de wijnazijnen vaak de overhand krijgen. Ook en vooral om het overschot van wijn verwerkt te krijgen. Dat hier meer smaak in te verwachten is dan bij de brandewijnazijn, ligt voor de hand, omdat de smaak van de druif meegaat in de azijn.

Beide azijnen vormen vaak een basis voor de andere azijnen die hieronder in twee stukjes uitgewerkt worden. Maar naast deze basisazijnen zijn dus talloze andere azijnen te maken van alles wat maar suiker bevat. Kijk maar eens bij onze vijgenazijn, of de appelazijn van hele appels.

Azijn macereren
Kruidenazijn

Macereren is een term die bij likeurmakers heel bekend is. Macereren is een zuiver fysisch proces waarbij één of meerdere ingrediënten vanwege de extra toevoeging van smaak (en/of geur) enige tijd worden blootgesteld aan de inwerking van een vloeistof, in ons geval azijn. In het proces wordt vaak een basisazijn gebruikt, veelal wijnazijn, maar in sommige gevallen ook gewoon natuurazijn. De azijn dient als oplosmiddel voor bepaalde bestanddelen uit de toegevoegde ingrediënten.
Over het algemeen worden de toegevoegde ingrediënten na verloop van een bepaalde tijd weer uit de azijn verwijderd, maar soms worden ze voor de sier in het product achtergelaten (sommige fruitazijnen of knoflookazijn) of vervangen door een nog ongebruikt zelfde ingrediënt (dit gebeurt vaak bij kruidenazijnen, waar een nieuw mooi takje aan de fles wordt toegevoegd voor het afvullen).

Een andere vorm van bewerken zou je ook kunnen vatten onder het macereren. Het is meer een vorm van lageren. Hier wordt niet het product toegevoegd aan de azijn, maar wordt de azijn enige tijd bewaard in voornamelijk houten vaten. De houten vaten staan smaak en geur af aan de azijn, zodat deze wint aan complexiteit. Dit gebeurt vooral met wijnazijnen, maar ook met bijvoorbeeld appelazijn.
De beste voorbeelden hiervan zijn de spaanse Solara azijnen en natuurlijk de Balsamico DOC azijnen – niet te verwarren met de goedkope ‘zogenaamde’ balsamico azijnen uit de super. Over deze azijnen later in een ander blog meer.

Onze voorbeelden van deze azijnen zijn de rode wijnazijn met salie, de witte wijnazijn met munt of met italiaanse kruiden. Verder hebben we natuurlijk ook houtgelagerde azijnen.

Azijn met de Franse slag

Vinaigres a la Pulpe

Deze werkwijze wordt vaak om twee redenen gebruikt. De ene is de eenvoud en snelheid om een azijn met een nieuwe/andere smaak te verkrijgen. De andere is omdat het toegevoegde ingrediënt zelf te weinig suiker bevat om het op de eerder besproken werkwijze van dubbel fermenteren tot een mooie azijn te maken.
Azijn op Franse wijze (door mij hier geïntroduceerde term, omdat veel Franse azijnen op deze wijze extra smaak meekrijgen) heeft een enigszins vergelijkbare werkwijze als macereren, met het grote verschil dat hier het product juist achterblijft in de azijn. Om de smaken goed tot zijn recht te laten komen is na toevoegen ook hier een rustperiode gewenst.
Mogelijk ligt het ontstaan van deze azijnen in het verleden, in de noodzaak om fruit en groenten in te leggen in azijn en zo de houdbaarheid te verhogen. De gebruikte azijn zal naar verloop van tijd de smaak van het ingelegde fruit of de groente hebben aangenomen en zal vast in de keuken zijn hergebruikt.

Vinaigres a la Pulpe voorbeeld ingredienten

Voor de azijn wordt vaak een basisazijn gebruikt, veelal witte wijnazijn, met een hoog azijnzuur gehalte. Daaraan wordt een pulp van het ingrediënt toegevoegd om extra smaak aan de azijn te geven. Zo ontstaat een azijn die in Frankrijk onder de naam “Vinaigre à la pulpe” over de toonbank gaat. Op deze manier zijn talloze azijnen ontstaan, van bijvoorbeeld mango, ananas, tomaat, framboos en passievrucht die in veel gevallen ook op de hierboven beschreven wijze van dubbel fermenteren gemaakt kunnen worden, maar vele malen sneller gebruiksklaar zijn. Daarnaast zijn er ook voorbeelden zoals komkommerazijn, die vanwege het beperkte suikergehalte in de vrucht niet zelf tot azijn gemaakt kan worden.

Prefab azijn

Een ander ook in Frankrijk veel gebruikte methode is het toevoegen van “smaak- en geurstoffen”. Een bekend voorbeeld hiervan is de notenazijn uit Zuid-Frankrijk, die tegenwoordig vrijwel altijd bestaat uit witte wijn azijn met een noten essence. Maar ook de hiervoor genoemde “Vinaigre à la pulpe” wordt steeds vaker vervangen door een witte wijnazijn met geur-, kleur- en smaakstoffen. Ook al kunnen de geur-, kleur- en smaakstoffen van heel hoge kwaliteit zijn, de werkwijze is er vooral op gericht zo snel mogelijk een bijzondere azijn te creëren met iedere keer een zoveel mogelijk identiek product. Helaas gaat dit vaak ten koste van andere zaken.
De meest negative uitwas van deze vorm van azijn maken is de hiervoor al genoemde goedkope ‘zogenaamde’ balsamico azijnen. Tussen deze uitwas zit vast wel een pareltje dat op een nog redelijk ambachtelijke manier gemaakt is, maar de meeste zullen bestaan uit wijnazijn waaraan een zoetstof is toegevoegd, een product om het iets stroperiger te maken en andere geur-, kleur- en smaakstoffen. Met een beetje geluk heeft die balsamico nog een houten vat gezien, maar vaak is zelfs dit als smaakstof toegevoegd.

Wat leert dit de lezer?

Wat eenieder hier uit leest kan ik natuurlijk niet bepalen, maar ik kan wel aangeven dat het de moeite waard kan zijn om zelfs voor een ingredient als azijn eens wat verder te kijken dan de schappen van de supermarkt. Experimenteren met de azijn zal een scala aan extra smaken opleveren een een veel breder palet van mogelijkheden.

Natuurazijn…… Wat is er nu natuurlijk aan Natuurazijn??

Ooit afgevraagd wat er nu eigenlijk in de schappen van de supermarkt staat? Veelal gaat het om natuurazijn, maar wat is dat nu eigenlijk?

Natuurazijn voorbeelden van de verschillende leveranciers

Wat is natuurazijn?

Natuurazijn, ook wel brandewijnazijn genoemd, is neutraal van smaak en gemaakt van alleen suikers en water en daardoor een stuk goedkoper. Gangbaar wordt veelal nog goedkopere niet-biologische riet-/bietsuikermelasse (afvalproduct van de suikerproductie) als basis gebruikt. De mooie bruine kleur is tegenwoordig steeds vaker een kleurstof (caramel), maar kwam vroeger van het rijpen op houten vaten.
Wat is er dan nu nog wel “natuur” aan natuurazijn? Het proces is niet chemisch, maar gebeurt met bacteriën en dus biologisch, hier vertaald als ‘natuurlijk’, wat de aanvulling “Natuur” oplevert in de naam Natuurazijn. Eigenlijk nog een klein beetje op de ouderwetse manier, maar dan fabrieksmatig geoptimaliseerd. Overigens, dat het proces biologisch gebeurd wil niet zeggen dat het een biologisch product oplevert.

Biologische natuurazijn

Biologische natuurazijn wordt op dezelfde wijze gemaakt als de niet -biologische natuurazijn, maar wordt gemaakt van biologische suikermelasse. In de
biologische natuurazijn wordt ook vaak gebruik gemaakt van (suikers uit) biologische rogge. Afhankelijk van de gebruikte methode zal deze laatste meer of minder smaak van de rogge meekrijgen.
Biologische natuurazijn wordt veelal gebruikt in de biologische sector bij het inmaken van (zoet)zure producten, aanmaken van sausen en dressings.

Verschil met andere azijnen

Het grote verschil met vruchtenazijn is dat natuurazijn zich kenmerkt door de afwezigheid van een herkenbare smaak en mineralen e.d. die de voor de vruchtenazijn gebruikte vrucht juist met zich mee brengt. De natuurazijn wordt dan ook vaak verkocht met de slogan: ‘zacht van smaak‘ of ‘met neutrale smaak‘.
De vruchtenazijnen worden veelal op een meer ambachtelijke en kleinschaliger manier gemaakt, gericht op behoud van smaak en de eigenheid van de vrucht. Uitzondering op de kleinschaligheid is de rode of witte wijnazijn, die toch vaak ook in grote hoeveelheden fabrieksmatig gemaakt wordt, maar wel de smaak van het oorspronkelijke product – de wijn – behoudt.
Het is overduidelijk dat een vruchtenazijn alleen al door de prijs van de ingrediënten ook altijd duurder zal zijn dan de natuurazijn uit de supermarkt.

Eigenlijk zijn het niet vergelijkbare producten met eenzelfde hoofdingrediënt: Azijnzuur.

Vijgen – 8

Vijgenazijn

Na de pluk in Frankrijk hebben we de rijpe vijgen in kwarten gesneden. Het geheel gemengd met behoorlijk wat pecto enzym en met een theedoek afgedekt voor vier uur laten staan. De pecto enzym had goed zijn best gedaan, want uit de brokken vijg was een smeuïge drab ontstaan. Klaar om te gisten hebben we het over gegoten in een grote gistfles en een witte wijn gist toegevoegd die ook wat extra smaak produceert.

De Vijgenazijn heeft nog even staan gisten toen we thuis waren, maar heb ik daarna door de pers gehaald tot een soort vijgenwijn., waarna ik hem aangezuurd heb met de Vijgenazijn 1.0 uit mijn eerdere blog (Vijgen – 2) en een azijnmoeder uit de appelazijn heb toegevoegd. Zo kon ie weer een paar maanden staan.

De moeder kwam al snel op gang en binnen een paar weken stond er al een dikke moeder van zeker een centimeter op het oppervlak van de vijgenwijn. Door wat verschuiven van de azijnen na ruim twee maanden zakte de moeder naar de bodem. Niet zo een probleem want als het nodig is ontstaat er snel genoeg wel weer een nieuwe. Door het uitblijven van de groei van een nieuwe moeder heb ik de azijn gefilterd en op fles gedaan. De geur is overduidelijk van vijg, de smaak overigens ook, maar wel met een behoorlijk zuurtje. Zeker een geslaagd product!

Notenazijn – 1

Drie jaar geleden kreeg ik van mijn zoon een flesje olie en azijn uit Frankrijk. De azijn was een notenazijn, wat ik toch maar een rare combinatie vond, noten met zuur…?!!? Daardoor zijn de flesjes eigenlijk een lange tijd blijven staan en wat in de vergetelheid geraakt. Afgelopen voorjaar vond ik het toch tijd om ze eens uit te proberen, wetende dat zeker de olie er niet beter op wordt naarmate die langer blijft staan. En wat schetst mijn verbazing…. Die notenazijn blijkt hemels te zijn!
Volgens het etiket ook helemaal niet moeilijk te maken. Een goede azijn met een noten-essence. Dat klinkt me toch echt te makkelijk in de oren, maar is wel typisch Frans: waarom moeilijk doen als het makkelijk ook geld oplevert.

Zoektocht

Het eerste obstakel was de vraag om welke noten het nu eigenlijk ging. Niets op het etiket gaf voldoende informatie prijs om daar achter te komen. Het beetje geluk kwam afgelopen najaar tijdens de uitnodiging om in een prachtig huis in Zuid-Frankrijk met de vrouw des huizes de vijgen te verwerken tot wat we ook maar konden bedenken. Rondkijkend in de regio, die ongeveer dezelfde was als waar mijn zoon drie jaar geleden verbleef, werd duidelijk dat de gebruikte noten mogelijk hazelnoten, maar naar alle waarschijnlijkheid walnoten zouden zijn. Dat moest een goede start opleveren!
Dat bleek toch iets moeilijker dan gedacht. Mijn vaste adresjes bleken de walnoten-essence niet zo maar in huis te hebben en ook het bestellen bleek toch wel heel veel voeten in aarde te hebben. Eigen essence maken… Nee, zover was ik nog niet! Uiteindelijk wel op internet gevonden, maar om minstens evenveel voor de verzending te betalen als de essence zelf, dat gaat me toch te ver!
Vooral ook omdat ik in mijn omgeving en in mijn kennissenkring zo aan het benodigde ingrediënt komen kan.

Het belangrijkste ingrediënt van de notenazijn: Walnoten

DIY notenazijn

De gedachte bleef broeien tot ik afgelopen weekeinde een grote doos walnoten in de schoot geworpen kreeg. Dat moest het teken zijn waar ik al die tijd op heb zitten wachten. Eigen essence maken, zoals al gezegd, dat zat er niet in. Maar waarom niet de noten gebruiken, zoals ook de kruiden en zelfs citroenschil gebruikt wordt: Macereren.
Op internet had ik inmiddels twee recepten gevonden die begonnen met azijn als basis, maar dat is mij te makkelijk! Overigens wijken de twee recepten wel heel erg van elkaar af, alsof er een tikfout bij één van beide gemaakt is. De ene schrijft over 50 gram noten per liter, de ander gebruikt 500 gram (gepeld). Dan moet mijn eerste probeersel maar volgens de gulden middenweg: 250 gram gepelde noten in 1 liter witte wijn.
Witte wijn inderdaad, dus wel met een kleine aanpassing. Het idee is dat de alcohol in de witte wijn andere smaken zal onttrekken dan de azijn alleen. Dus beginnen met witte wijn, die om laten zetten tot azijn met de noten erin levert een ander resultaat (hoop ik).

De gepelde walnoten verwerkt in de azijn.

Aldus geschiedde… Noten pellen en aan de witte wijn toevoegen, wat dagen laten trekken in de hoop dat de noten naar de bodem zakken (dan krijgen de schimmels minder kans) en dan met de azijnmoeder enten. Het geheel dan enige tijd laten staan en maar hopen dat het ook wat worden gaat.

Resultaat van de notenazijn volgt later…

Vijgen – 5

Een klein weekje meditatief vijgen plukken en verwerken

Gelukkig klaarde het weer de dagen erna zienderogen op tot een strak blauwe hemel met een blakerend zonnetje. De vijgenpluk werd een waar genot wat achteraf gezien een soort meditatieve uitwerking had. Doordat er eigenlijk maar een beperkte taak op de agenda stond, die binnen een dag makkelijk uit te voeren was, konden we heerlijk rustig ons gang gaan. In de ochtend een lading vijgen plukken en die in de middag tot iets moois verwerken.

20160919_133643
Je kunt de boom in!

Dat plukken was geen sinecure. Vijgen lokken insecten door een soort melk af te geven. Wit sap wat ook vrij komt als de vrucht geplukt wordt. Het sap is echter een behoorlijk plakkerig goedje, dus met de oudste kleding steeds op de ladder de boom in.

Maar de dagelijkse oogst mocht er zijn!

20160921_112042
Vijgenoogst van één ochtendje plukken

Voor een deel van de recepten moesten we nog op pad om in bij Franse buurtGrootgrutter te kijken wat ze ons voor ingrediënten konden leveren. Overigens meteen de aanbiedingen van witte en rode wijn mee genomen voor het verwerken in de andere azijnen thuis. Voor dat soort prijzen krijg je het niet in Nederland! Zo kwamen we ook weer nieuwe mogelijkheden tegen die riepen om uitvoering. Een lokale vijgenwijn met op het etiket de ingrediënten. Dat konden we niet zomaar aan ons voorbij laten gaan.

dsc_1206
Lokale vijgenwijn

Uiteindelijk hadden we na een weekje heerlijk genieten een pracht van een oogst met een grote verscheidenheid aan vijgenproducten.

  • Vijgenazijn
  • Vijgenazijn op zijn Frans, ofwel Vinaigre avec pulpe de Fique
  • Vijgenmosterd
  • Vijgen op rode wijn
  • Vijgenlikeur
  • Vijgenwijn

Vijgen – 4

Onderweg naar ‘De’ vijgenboom in Frankrijk

Medio september was het dan zo ver. Het bezoek aan ‘De’ vijgenboom in Frankrijk. Met een tussenstop in Orleans waar we een bezoekje aan ‘Jeanne’ – of althans haar standbeelden – hebben gebracht.

Jeanne d'Arc
Jeanne d’Arc

De volgende dag binnendoor verder naar het zuiden. De snelweg hadden we inmiddels wel gezien en er liep een mooie RN die niet heel veel om, maar wel iets minder snel was. Het land wordt er wel een stuk aantrekkelijker door. Kleine dorpjes – helaas niet allemaal even pitoresk, want de nieuwbouw en de wat nieuwere steden bezitten ook in Frankrijk de uitstraling van ‘net uit de bouwmarkt ontsnapt’ – en her en der een kasteel of landhuis.

Het weer werd de twee dagen dat we onderweg waren langzaam minder en hoe dichter we bij het einddoel kwamen, hoe kouder en slechter het werd. Tot we de laatste kilometers door de mist onze weg moesten zoeken naar een ‘min of meer adres’, omdat het huis zelf niet echt een eigen adres leek te hebben. De post in Frankrijk begrijpt het vast, maar voor ons als Nederlanders – uit het meest aangeharkte land van Europa – was zo’n omschrijving toch niet echt een adres te noemen.
Aangekomen bij het huis was het daar in zuid Frankrijk medio september maar rond de 10 graden en door de mist bijzonder vochtig, waardoor de gevoelstemperatuur tot onder het vriespunt leek. De bewoners van het huis waren de dag ervoor aangekomen, maar door de koude dagen ervoor was het huis dermate afgekoeld dat de temperatuur binnen en buiten niet heel veel verschilde. En een oude woning met natuurstenen muren van gauw een halve meter warmt niet zo maar één, twee, drie op. Wij vreesde voor het ergste voor de komende dagen.

De vijgenboom stond er wel mooi bij, maar leek door het weer ook wel wat triest.

De vijgenboom links op de foto
De vijgenboom links op de foto

Vijgen – 3

Het was even spannend! Het koude voorjaar en de nog late nachtvorst had zijn invloed gehad op de vijgen. Maar 1 augustus kwam toch het verlossende bericht. Het ziet er naar uit dat de vijgenboom door de afgelopen mooie maanden met een inhaalrace is begonnen. De afspraak voor de pluk in september staat dus nog steeds!

vijgen-in-augustus

Hier de vijgen op 1 augustus…. Dat moet goed komen!

Vijgen – 2

De afspraak om van vijgen azijn te gaan maken stond min of meer sinds eind van 2015. Maar hoe zou dat nu gaan smaken? Ik had werkelijk geen idee en zoveel goede azijnwinkels kent Nederland nu ook weer niet om een vijgenazijn op de kop te tikken. Oil & Vinegar telt natuurlijk niet mee, dat is hier in huis als vloeken in de kerk! De manier waarop zij – althans hun Duitse leverancier – azijn maakt en het vervolgens aanvult met meer suiker dan er azijn in zit – waarschijnlijk om de onvolkomenheden te verdoezelen – is zeker niet mijn ding!! Ik maak en verkoop toch azijn, niet aangezuurde suiker. Als de klant mijn azijn in de dressing wat zoeter wil hebben kan de klant toch zelf wel beslissen of hij wat honing, suiker of een andere zoetmaker wil toevoegen. Maar laat ik er over ophouden, ze verkopen, dus schijnbaar is er vraag naar…

Even terug naar waar ik over begon, de vijgenazijn…
Toevallig liep ik in die dagen tegen een stevige aanbieding aan bij de plaatselijke grootgrutter. De vijgenjam moest schijnbaar uit de schappen en plaats maken voor een lucratiever product. Voor mij was dat een buitenkansje! Met 5 potten jam voor geen geld in mijn wagentje ging ik de winkel uit. Daar had ik mijn kans om te proberen een vijgenazijn te maken zonder dat ik de echte ingrediënten bij de hand had. De jam moest als surrogaat vrucht de verse vijgen vervangen. Alleen had ik me toch wat verkeken op de grote hoeveelheid te vergisten suiker in de jam. Daar moest een berg water bij om op zo’n 10% alcohol uit te komen! Die 5 potjes jam leverde wel zo’n 7 à 8 liter vijgenazijn op.

Vijgenazijn1_0
De eerst vijgenazijn van vijgenjam

Het geheel ging eind december 2015 van start met de eerste vergisting en zo’n half jaar later had ik mijn vijgenazijn. Het blijkt een héél behoorlijk zuurtje te hebben, maar door de grote hoeveelheid water zijn de vijgen toch wat verzopen geraakt. Ergens op de achtergrond is de smaak nog wel te vinden, maar onvoldoende om echt als goede azijn door te gaan. Ik heb hem omgedoopt tot de vijgenazijn 1.0

 

 

 

Vijgen – 1

12138462_750700081729535_8677295339848181450_oEind 2015 raakte ik in gesprek met een collega over haar “probleem”. Ze had in haar tuin een vijgenboom en maakte ieder jaar vijgenjam. Maar de boom leverde elk jaar zoveel vijgen dat er zulke grote hoeveelheden jam gemaakt konden worden dat ze het niet meer kwijt raakte. Zelfs niet meer door weggeven, want de familie had nog jam staan van de jaren daarvoor!
Mijn antwoord en oplossing: “Maar van vijgen kun je toch nog heel veel meer maken dan alleen jam!?!“. Ze wist dat ik altijd probeer van fruit de meest gekke dingen te maken, dus was ze bij mij ook aan het goede adres. Haar voorstel volgde direct: “Dan kom jij mij dat maar eens uitleggen volgend jaar als de nieuwe vijgen rijp zijn!“.

Afgelopen week ontving ik de mail: Half september verwacht ze dat de vijgen rijp zijn, of we dan langs willen komen voor de workshops 🙂
Daar zeggen wij natuurlijk geen “Nee” tegen!